De 'Belle Epoque' in het begin van de eeuw was slechts het verlengde van een lange 19e eeuw.

Dit gevoel van absurditeit zette zich door achter de linies, bij families die uiteengerukt waren door massale mobilisaties, die rouwden, die zich bekommerden om hun gekwetsten en gehandicapten, die verarmd of geruïneerd waren door verwoestingen en opeisingen, en zoals in Rusland, vaak uitgehongerd door de schaarste die de toemaat was bij de armoede en de ongelijkheid.

Dit gevoel van zinloosheid kwam in de plaats van het geloof in de onbegrensde vooruitgang die de Rede leek te hebben beloofd aan de mensheid sinds de Renaissance, de Verlichting en de Franse Revolutie. De artistieke en litteraire bewegingen gaven weerklank aan dit scepticisme: het leven had geen zin meer op zichzelf, ieder voor zichzelf moest een zin zoeken als hij daar de verbeelding en de moed toe had, ofwel het blinde noodlot ondergaan. Het surrealisme, met Sartre en Camus, zal op het einde van de dertigerjaren getuigen van deze tijdsgeest.

De oorlog 1940-45 kan worden gezien als de onvermijdelijke confrontatie van het Duitse, Italiaanse en Japanse totalitarisme met de nieuwe democratieën. Op een door niemand gewilde oorlog van 1914-18 volgde voor korte tijd een ideologisch conflict en opnieuw haalde de absurditeit de bovenhand : de democratieën moesten een alliantie met de stalinistische dictatuur aanvaarden en wat als Blitzkrieg bedoeld was liep uit op de grootste slachting in de geschiedenis. Bij de militaire verliezen voegden zich de holocaust, de genociden en de bombardementen. Men hield slechts halt op de drempel van de absolute verschrikking : de atoomoorlog.

De verdedigers van de individuele rechten wonnen slechts de overwonnen landen West-Duitsland, Italië en Japan. Europa verloor haar feitelijke hegemonie die toen nog wereldwijd erkend werd. Amerika nam de fakkel over maar liet de niet-verbonden landen aan hun lot over, in een soort niemandsland. In 1955 sloten deze het verbond van Bandoeng en versterkten het antikolonialistische en antiwesterse kamp.

De verwarring nam nog toe: de Europese democratieën, die de oorlog hadden gewonnen, werden naar de achtergrond geduwd door de opkomende overwonnen landen Duitsland en Japan. De VSA raakten achterop tegenover de URSS in de verovering van de ruimte en ook in strategisch opzicht : het communisme vestigde zich in hun achtertuin, in Cuba en Zuid-Amerika, en joeg hen weg uit Vietnam. De vroegere bondgenoten raakten verdeeld: Frankrijk verliet de NATO, de poging van Fransen en Britten om het Suez-kanaal te heroveren stuitte op een Amerikaans veto. Er kwam zelfs een ombuiging van de allianties door de samenwerking van Amerikanen en Russen in de ruimte en voor het 'atoomcontainment'.

Oorlogen werden regionaal en namen uitbreiding: Israël/Arabische landen, Iran/Irak, India/Pakistan, Cambodja/Vietnam, Engeland/Argentina in de Malediven, enz. zonder dan nog te spreken van de ontelbare Afrikaanse conflicten. En overal spreidde de UNO een verbijsterende onmacht ten toon.

De val van de Berlijnse muur in 1989 maakte een einde aan de politiek der Blokken en aan "het gevaar van nieuwe wereldoorlogen, warme of koude, gevoerd door grote mogendheden met steeds meer apocalyptische scenario's van massavernietiging" (E.J. Hobsbawn). Er rees een nieuwe hoop en men sprak al van het einde van de geschiedenis, die niet meer gestuurd zou worden door historisch determinisme, klassenstrijd en fataliteit der conflicten. Geen enkel alternatief zou opgewassen zijn tegen de wet van de vrije markt, getemperd door de regels van de democratie (Fukuyama).

Zo zou er een periode van universele hegemonieën aanbreken: vandaag die van de VSA, morgen die van Japan en China. Ze zouden elkaar vreedzaam opvolgen in het kader van een economische wereldorde en een duizendjarige beweging van oosterse en westerse beschavingen.

Anderen daarentegen zien beschavingsconflicten opdoemen (Huntington). Oorlogen zouden geen naties meer tegenover elkaar stellen maar beschavingen: de westerse, de orthodoxe, de Latijns-Amerikaanse, de Afrikaanse, de islamitische, de Chinese, de hindoeïstische, de boeddhistische en de Japanse. De Balkanoorlog was een voorbeeld van een botsing tussen de westerse, orthodoxe en islamitische beschavingen. Het Indisch-Pakistaanse conflict trof twee atoomlanden, waarvan het ene hindoeïstisch en het andere islamitisch zijn. Maar er was geen echt risico voor een wereldconflict, want deze culturen zijn te verschillend en te verbrokkeld door geschiedenis en talen. Zo is ook de islam verdeeld tussen sjiieten en soennieten, maar ook tussen Turken, Arabieren, Indonesiërs, enz. Ook zou de overheersende wereldmacht van het ogenblik elk conflict kunnen stopzetten als het haar controle over het broze evenwicht tussen de beschavingen in het gedrang zou brengen. De Balkan komt ons hier weer voor de geest.

 

Wetenschappen, kunsten en letteren

Net zoals de breuk van 1914 werd de kentering van 1989/1990 voorafgegaan door een wetenschappelijke revolutie. Voor de eerste wereldoorlog hebben fysische theorieën en voor de tweede de relativiteitstheorie van Einstein het begrip 'zekerheid' in vraag gesteld. Chaos werd zekerder dan orde en er zijn statistieken nodig als criteria voor de gegrondheid van hypothesen. Deze laatste zouden in wezen onbewijsbaar zijn : stellingen zouden slechts wetenschappelijke waarde hebben in de mate dat ze min of meer snel kunnen worden weerlegd (C. Popper). Onweerlegbare stellingen zouden dus ongeloofwaardig zijn, maar talrijke stellingen zouden onbewijsbaar zijn en dus waar noch vals. Zulke stellingen waren nauwelijks gekend omdat men er ook niet naar zocht. Dat waren de ideeën van de wetenschapslui van de tweede helft van deze korte 20e eeuw, maar heden gaat men in de richting van het zoeken naar een uitweg uit de chaos. Onze landgenoot Ilya Prigogine ontving de Nobelprijs voor het op gang brengen van deze nieuwe wetenschappelijke revolutie. Biologie en genetica nemen het voortouw tegenover de fysica.

Bij dit alles geven de artistieke en literaire bewegingen blijk van onbegrip en ontred-dering en gaan tegengestelde richtingen uit. Sartre en Camus komen terug in de mode. De informele voorstelling in de schilder- en beeldhouwkunst gaat achteruit. Zij drukken zich uit door chaos en pessimisme. Uit de onzekerheid daagt geen ordening op, althans niet totnogtoe.

Ook door de publieke opinie wordt de wetenschap, die vroeger hoop en vooruitgang bracht, nu wantrouwig bekeken, want ze dreigt met de apocalyps van een atoomoorlog, met ecologische rampen, zo al niet met de dood van onze planeet.

Maar wellicht ligt de toekomst in de controle en de beheersing van de wetenschap, zoals orde oprijst uit de chaos wanneer er energie wordt ingeblazen.

De dekolonisatie

De geschiedenis van de dekolonisatie moeten worden gesitueerd binnen de hierboven geschetste evolutie.

Deze geschiedenis vangt aan op het einde van de korte 18e eeuw (van het overlijden van Lodewijk XIV tot het einde van het absolutisme naar goddelijk recht als gevolg van de Franse Revolutie), met de onafhankelijkheid van de VSA, gevolgd door die van de Latijns-Amerikaanse landen. Er volgde daaruit geen blijvende wrok tegenover de vroegere heersers, wel drie voorbeelden van solidariteit voortvloeiend uit talengemeenschap: de Angelsaksische, de Spaanse en de Portugese, die samen met de gemeenschap van de Franssprekenden en het Zionisme het bestaan van de beschavingscategorieën van Huntington komen bevestigen. Het is wel paradoxaal dat die eerste geslaagde dekolonisaties plaatsvonden ten koste van de vernietiging van de autochtone culturen.

President Wilson, overeengekomen onafhankelijkheid en mandaten.

De boodschap van president Wilson in 1913 en zijn Veertien Punten (1918) volgden kort op de verbanning naar reservaten (1890) van de Indianen die de verovering van het Westen hadden overleefd. Het vijfde punt voorzag in de regeling van de koloniale problemen door overeenkomsten tussen bestuurders en bestuurden. De contradictie ontging hem ongetwijfeld, want hij was een rechtzinnig man en hij achtte de ideeën van de filantropen en humanisten eind 18e eeuw, die de onafhankelijkheidsverklaring van de Verenigde Staten hadden beïnvloed, inherent aan de Amerikaanse cultuur. Zodra het probleem van de Indianen opgelost was, kon deze cultuur zich exclusief doen gelden in de Nieuwe Wereld.

Intussen hadden ook de Britten in zuidelijk Afrika de Boeren gedwongen tot de Grote Trek en hen verplicht zich terug te trekken in een soort blanke etnische reservaten, Oranje Vrijstaat en Transvaal.

Van het Atlantisch Handvest tot Bandoeng

Zo zien we dat er inzake mensenrechten slechts tegenstrijdige interpretaties voortkwamen uit het Handvest van San Francisco. Voor de westerse landen bracht dit Handvest de verplichting mee om hun beleid, dat tot zelfbeschikking van de kolonies moest leiden, voort te zetten; zelfbeschikking zou later onafhankelijkheid worden, na de conferentie van de niet-verbonden landen te Bandoeng (1955). Voor de Sovjet-Unie volgde uit dat Handvest het behoud en de versterking van het regime van Stalin.